صاحب‌نظران و شهروندان گرد «شهر» آمدند؛ مراسم افتتاحیه روز جهانی شهرها

دفتر هبیتات تهران، 10 آبان 1396- باغ کتاب تهران سه شنبه 9 آبان میزبان برگزارکنندگان «روز جهانی شهرها» بود. همه‌ساله این روز در آخر ماه اکتبر- که به نام اکتبرِ شهری خوانده می‌شود- در سرتاسر دنیا گرامی داشته می‌شود و مجالی برای توجه بیشتر به مسائل سکونتگاهِ حدود 60 درصد ساکنان کره زمین است. شهر تهران نیز همگام با سایر شهرهای دنیا، آیین روز جهانی شهرها را با همراهی مدیران و برنامه‌ریزان شهری، اساتید دانشگاه و صاحبنظران و شهروندان علاقمند برگزار کرد. این برنامه طی دو نشست تخصصی با حضور صاحبنظران و دانشگاهیان برگزار شد. گزیده‌ای از ارایه‌های سخنرانان به شرح ذیل است:

ارتقای کیفیت زندگی شهری: راهی به سوی شکوفایی شهری
دکتر مونا عرفانیان، به سرعتِ افزایش جمعیت شهری و شهرنشینی در ایران و سراسر دنیا و مشکلات و مسائل ناشی از آن اشاره کرد. وی 6 عامل را به عنوان مسائلی که زیست‌پذیری شهرها را کاهش می‌دهد، عنوان و تشریح کرد: فقرشهری، گسترش آسیب‌های اجتماعی، بحران ایمنی و تاب‌آوری پایین در بلایا، افت منزلت مکانی و بحران هویت، ناکارآمدی نظام اجتماعی و نهایتاً بحران زیست‌محیطی.
عضو هیئت‌مدیره شرکت عمران و بهسازی شهری ایران افزود: فقر شهری را نباید محدود به درآمد دانست و امروزه فقر بهداشت، آموزش و خدمات نیز به مسائلی جدی تبدیل شده‌اند. وی خاطرنشان کرد تاب‌آوری شهری نیز در ایران باید مورد توجه قرار گیرد، چرا که ایران درگیر بسیاری از بلایای طبیعی از جمله سیل و زلزله است و حادثه پلاسکو نیز باید برای ما درس بزرگی باشد. عرفانیان با اشاره به فقدان هویت در بسیاری از شهرهای ایران، آن را محدود به مناطق خاصی ندانست و بسیاری از شهرها را درگیر این بحران دانست. وی در انتها با اشاره به نمونه‌های موفق حفظ منابع زیست‌محیطی در مناطقی از ایران، بر ضرورت وجود چنین اقداماتی در بسیاری از مناطق دیگر تاکید داشت.

سرنوشت انسانها در کانونهای شهری رقم میخورد
دکتر رحیم سرور، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی، در رابطه با موضوع شکوفایی شهری به ارائه نکاتی پرداخت. وی با اشاره به اینکه قرن 21 به نام قرن شهری نام گرفته است، افزود: این بدین معناست که سرنوشت انسان‌ها در کانون‌های شهری رقم می‌خورد و باتوجه به اینکه در ایران بیش از80 درصد جمعیت شهرنشین هستند، مسأله شکوفایی شهری بیش از پیش اهمیت پیدا می‌کند. شکوفایی شهری یک ابتکار جهانی است که از سال 2012 ظهور پیدا کرده است و مفهومی اجتماعی-مدیریتی است که بر تغییر نگرش‌ها و روش‌های مدیریتی در خصوص توزیع و تخصیص منابع شهری و نحوه هدایت حوزه‌های مختلف شهری تأکید دارد.
وی ادامه داد: مجمع جهانی شکوفایی شهری، 6 مؤلفه اصلی را برای شکوفایی در نظر گرفته است که شامل بهره‌وری، زیرساخت، کیفیت زندگی، عدالت، پایداری محیطی، حکمروایی و نظام‌های قانونی است.
سرور خاطرنشان کرد در بسیاری از کشورها، موانع اساسی بر سر راه شکوفایی وجود دارد. وی یکی از این موانع را سیاسی‌شدن فضاهای شهری دانست و افزود شکوفایی مستلزم اصل تناسب‌ است. تناسب‌ها در یک فضای نسبتاً آزاد رخ می‌دهد و در اکثر کشورهای در حال توسعه عاملی که برهم‌زننده تعادل و درنتیجه شکوفایی است، دخالت‌های عاملان قدرت و ثروت است که قواعد زندگی شهری را رعایت نمی‌کنند. وی در انتها اقتصاد پول‌مبنا را یک مانع جدی بر سر راه عدم تحقق شکوفایی شهری دانست.

شهرنشینی یک انتخاب یا ضرورت

در ادامه دکتر حسین ایمانی جاجرمی، عضو هیئت علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، موضوع شهر انسانی، شهر اجتماعی را مورد بحث قرار داد. وی عنوان کرد: امروزه مسأله شهری‌شدن با جان و زندگی انسان‌ها عجین شده است و اگر مسائل و مشکلات شهری نادیده گرفته شوند این جان و زندگی افراد است که در معرض نابودی قرار می‌گیرد. ایمانی افزود: شهرنشینی یک شمشیر دولبه است که می‌تواند از سویی باعث شکوفایی تمدن انسانی و از سوی دیگر باعث نابودی کره زمین شود. شهرنشینی یک انقلاب بزرگ و یکی از رویدادهای تمدنی شگرف در سراسر جهان است.
وی تأکید کرد: در پی انتشار بحرانی گاز‌های گلخانه‌ای و گرم‌شدن کره زمین، شاهد مشکلات اقلیمی در سرتاسر جهان هستیم. شهری‌شدن جهان -که عنوان یکی از گزارش‌های برنامه اسکان بشر ملل متحد در سال 2005 نیز هست- اشاره دارد که جهان به سرعت به سمت شهری‌شدن حرکت می‌کند و شهرها که روزی مایه امید و دلگرمی بودند امروزه به یک نگرانی و بحران مبدل شده‌‌اند. فقر شهری، بی‌عدالتی، آلودگی‌های زیست‌محیطی و نابرابری مسائلی هستند که مسئولان باید نسبت به آن‌ها اهتمام ویژه‌ای نشان دهند.

ناامیدی شهری نتیجۀ فردگرایی و عدم حس تعلق به شهر
مدیر گروه دین انجمن جامعه شناسی ایران، موضوع امید اجتماعی و زندگی شهری را مدنظر قرار داد. دکتر محمود نجاتی حسینی مفهوم امید را تشریح و سیر ورود این مفهوم را از فلسفه به جامعه‌شناسی دین مطرح نمود و افزود: مفهوم امید، یعنی اطمینان از رخ ‌دادن اتفاقات خوب در زندگی. پس شهروندان نیز در زندگی شهری خود باید اطمینان داشته باشند که اتفاقات خوب در شهر رخ می‌دهد. تعریف دیگری که از امید ارائه شده است توقع به داشتن آینده‌ای بهتر است که در ادیان و فلسفه نیز امید به آینده بهتر وجود دارد.
نجاتی ادامه داد: برای برگرداندن امید به زندگی شهری دو راه پیش روی ماست، یک راهی است که می‌تواند مستقیماً امید را افزایش دهد و دیگری راهی است که ما تلاش کنیم ناامیدی اجتماعی را کم کنیم به جای آنکه امید را افزایش دهیم. اولین گام در کاهش ناامیدی اجتماعی، مقابله با فردگرایی و خودخواهی و خودگرایی است؛ چراکه این مسأله در نهایت دگر‌خواهی را از بین می‌برد.
وی افزود: یکی دیگر از اقداماتی که برای کاهش یأس اجتماعی و افزایش امید شهری نیاز است، تقویت حس تعلق به شهر در شهروندان است که می‌تواند بهبود مسئولیت‌پذیری در قبال شهر را به دنبال داشته باشد. ایشان در نهایت عدم توجه به بحث امیدِ شهری را زمینه‌ساز تبدیل شهر به یک لامکان و به یک محیط ناامن دانست که افراد از آن گریزان هستند.

آثار صنعتی به عنوان سرمایه تاریخی برای توسعه اجتماعی

دکتر پیروز حناچی، معاون فنی و عمرانی شهرداری تهران و عضو هیات علمی دانشگاه تهران، طی سخنرانی خود به بحث میراث معماری صنعتی پرداخت. وی با اشاره به انقلاب صنعتی و پیامدهای زیست محیطی آن برای شهرها، به جریانی اشاره کرد که در دورۀ پساصنعتی در جهان غرب شکل گرفته و درآن به آثار صنعتی به عنوان سرمایه تاریخی برای توسعه اجتماعی دنیای غرب توجه شده است. این استاد دانشگاه با ذکر نمونه‌هایی از موفق‌ترین پروژه‌هایی که در آن فضاهای صنعتی قدیمی مانند کارخانجات با استفاده فرهنگی به جاذبه‌های شهری و گردشگری بدل شده‌اند، پایداری حس مکان و تداوم شخصیت لایه به لایه ساخته شده شهر، نمایش تاریخ فناوری و ارزش های فنی و علمی، ارزش های زیبایی شناسانه ی این آثار را از جمله دلایل حفاظت از میراث صنعتی دانست.

معاون فنی و عمرانی شهرداری تهران در ادامه به کمیته بین‌المللی حفظ میراث صنعتی اشاره کرد و خاطر‌نشان کرد ایران از سال 1391 به این کمیته پیوسته است. وی هم‌چنین به نمونه‌هایی ایرانی از تغییر کاربری فضاهای صنعتی در شهرها پرداخت. کارخانه چرم‌سازی تبریز که امروزه بخشی از دانشگاه هنر این شهر شده است، کشتارگاه تهران که به فرهنگسرای بهمن مبدل شد و کتابخانه ملی کرمان که سابقاً یک کارخانه نساجی بوده است از مواردی است که حناچی به عنوان نمونه‌های موفق داخلی از آن‌ها یاد کرد. وی افزود:« با این وجود بسیاری از کارخانجات تا 90 درصد تخریب شده‌اند و فضاهای صنعتی بسیاری هستد که در انتظار اتخاذ تصمیمی درستی به سر می‌برند»

شبکهسازی شهریِ پویا؛ لازمه حکمرانی نوآورانه

عضو شورای اسلامی شهر تهران تحقق حکمروایی نوآورانه را نیازمند شبکه‌سازی شهریِ پویا دانست. دکتر الهام فخاری در سخنان خود به شکاف میان دانشگاه و جامعه اشاره کرد و عدم توفیق دانشگاه‌های سرآمد در بهبود زندگی شهری را ناشی از فعالیت جزیره‌ای آن‌ها دانست. وی با توجه به میزبانی شهر تهران از برترین نهادهای علمی کشور، این پرسش را طرح کرد که آیا این شهر توانسته است از فرصت حضور چنین سرمایه‌هایی برای تحقق زندگی نوآورانه بهره ببرد؟ فخاری با تأکید بر مدل دانشگاه‌های نسل سوم موسوم به دانشگاه‌های آینده نگر، این مدل را در پیوند عمیق با مدیریت شهری دانست. وی هم‌چنین به آموزش دانشگاهی در شهرهای نوآور اشاره داشت و خاطرنشان کرد:«محتوا و روش‌های آموزشی در این مدل بروز شده است؛ در الگوی شهرهای نوآور و آزاد، آموزش‌ها میان‌رشته‌ای می‌شوند و در نتیجه شبکه‌ای مفهومی شکل می‌گیرد که زیرساخت خلاقیت و تفکر نقاد است. آیا در فضای شهری ما شبکه‌ای وجود دارد که در پیوند با صنعت و دانشگاه باشد؟ در این الگو مسائل به صورت تک‌خطی پیش نمی روند؛ آیا در فضای زندگی ما این انعطاف‌پذیری فراهم است؟»

الهام فخاری در ادامه یادآور شد بدون شکل‌گیری و تحقق پیش زمینه‌های بافتی و اجتماعی الگوی شهرهای آزاد و حکمروایی مبتکرانه، این الگو محقق نخواهد شد. وی این پیش زمینه‌ها را از جمله ثبت چشم‌اندازی در راهبردهای نوآورانه و لذا بازنویسی اسناد خرد و کلان، ایجاد فرهنگ کارآفرینانه بر اساس زندگی امروزی، ایجاد ساختار سازمانی منعطف و توجه به سمن‌ها و شوراهای محله به عنوان مراکز نوآوری، کاهش استخدام‌های رسمی و جایگزینی همکاری‌های دوره‌ای و برون‌سپاری‌ها و اهتمام به آموزش‌های شهروندی دانست.

این عضو شورای اسلامی شهر تهران در پایان آمار بالای تحصیلات زنان در شهرها را فرصتی خواند که نباید به چشم تهدید به آن نگاه کرد و اتخاذ دیدگاه مثبت در این خصوص را با دید ‌نوآورانه امکان‌پذیر دانست.

اجرای حکمروایی نوآورانه و ایجاد شهری هوشمند

دکتر رضا هل فروش در سخنان خود به گام‌های اجرای حکمروایی نوآورانه و ایجاد شهری هوشمند پرداخت. این استاد دانشگاه تکنولوژی وین سوالاتی کلیدی در خصوص تحقق این مهم مطرح کرد؛ از جمله: «بررسی مطالعات آینده‌نگاری چگونه می‌تواند به مدیریت هوشمند شهر کمک کند؟ آیا شهر ما می‌تواند شهر نمونه و منحصربفرد باشد؟در این صورت نباید به طور خاص نیز برنامه‌ریزی شود؟ جایگاه شهر ما به صورت کلان در رقابت و تعامل با شهرهای داخلی و خارجی کجاست؟ چگونه Best practices (نمونه‌های موفق) می‌توانند در این راستا به ما کمک کنند؟ کدام موضوعات (گردشگری، کشاورزی، صنعت، خدمات، …) به عنوان محرک توسعه اقتصادی شهر ما قلمداد می‌شود؟»

وی در ادامه شهرهوشمند را کلان‌سیستمی از زیر سیستم‌های شهری دانست که هدف نهایی آن ارتقاء پایدار سطح و کیفیت زندگی شهروندان است؛ هم‌چنین تحقق هوشمندسازی را مستلزم برنامه‌ریزی برای زیرسیستم‌ها با کمک ابزارهای خلاق و نوآورانه خواند. هل‌فروش در پایان از جمله راهبردهای هوشمندسازی شهر به مدیریت یکپارچه شهری، آینده‌نگاری شهری و آموزش اشاره و توجه را به این پرسش کلیدی جلب کرد که چگونه می‌توان یک نسخه بومی برای هوشمندسازی شهر تجویز کرد.

حکمروایی خلاقانه در مقابله با آسیبهای اجتماعی شهرها

در ادامه دکتر محمدعلی زکریایی، جامعه شناس، به بحث حکمروایی خلاقانه در مقابله با آسیب‌های اجتماعی شهرها پرداخت. وی با اشاره به آسیب‌های اجتماعی محلاتی چون «باغ آذری» و «گود عرب‌ها» به عنوان لایه‌های پنهان شهر، تأکید کرد عدم موفقیت در ساماندهی این مناطق به فقدان مفصل‌بندیِ اقدامات، ضعف در مانیتورینگ آسیب‌های اجتماعی و جدی نگرفتن سازمان‌های مردم‌نهاد است. این جامعه‌شناس خاطرنشان کرد فقدان یا ضعف جامعه مدنی موجب می‌شود حکمرانی خوب هیچگاه محقق نشود؛ وی افزود«بدون منظر ذهنی صحیح از شهر و تخیل جامعه‌شناختی مشکلات حل نخواهند شد. فهم کلان‌شهر بسیار مهم است و یک تحلیل درست می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد»

شهر باز راهی برای تسلیم در برابر شرایط جدید

عضو هیأت علمی دانشگاه آزاد اسلامی شهر باز را راهی برای تسلیم در برابر شرایط جدید و ساخت جوامع نوین از پایین به بالا دانست. دکتر کاوه رشیدزاده خاطرنشان کرد چارچوب مفهومی شهر باز از طرف ریچارد سِنِت، جامعه شناس، مطرح شده است و هدف پذیرفتن تفاوت‌ها و عدم حذف دیگری را دنبال می‌کند. وی ادامه داد: رسیدن به شهر باز با مفاهیم فیزیکی و فضایی ممکن است و با حضور مردم معنا پیدا می‌کند. رشیدزاده در ادامه به بررسی وضعیت شهر پاریس به عنوان شهر بسته و ارائۀ راهکارهایی برای نزدیک شدن به مفهوم شهر باز پرداخت.

 

pic1
pic1

حوزه های کاری